طراح سایتپایه یازدهم
دانلود کل سایت
فهرست درس‌ها

پودمان ۴: توسعه وب پایتون

وراثت

صفحه ۲۴۴

  1. Gaming phone: نوعی گوشی هوشمند است که علاوه بر داشتن تمام قابلیت‌های یک Smartphone، به‌طور ویژه برای اجرای بازی‌ها طراحی شده و از امکانات سخت‌افزاری قوی‌تری برخوردار است.

دارای ویژگی پردازنده گرافیکی قوی و مجزا

دارای ویژگی حافظه گرافیکی بالا

شکل ۱۱: موبایل پایه، هوشمند و موبایل مخصوص بازی
شکل ۱۱: موبایل پایه، هوشمند و موبایل مخصوص بازی

در پی این تصمیم از برنامه‌نویسان شرکت خواسته شده است کلاس‌های لازمر برای موبایل‌های تخصصی را نوشته و تعریف کنند.

جدول ۲

برند مدل رنگ وضعیت دوربین سیستم عامل¹ حافظه پردازنده گرافیکی
Mobile
Smartphone
GamingPhone

همان‌طور که در جدول مشاهده می‌شود، تمام گوشی‌ها ویژگی‌های مشترکی دارند: برند، مدل، رنگ و وضعیت. بنابراین، تعریف مجدد این ویژگی‌ها در هر یک از کلاس‌های گوشی‌های تخصصی، منجر به تکرار کد خواهد شد.

برای جلوگیری از تکرار کد و استفادۀ بهتر از ویژگی‌های مشترک گوشی‌ها، می‌توان از مفهوم ارث‌بری (Inheritance) در برنامه‌نویسی شیءگرا استفاده کرد.

ارث‌بری به این معناست که یک کلاس جدید می‌تواند ویژگی‌ها (Attributes) و رفتار(Method) یک کلاس دیگر را به ارث ببرد و از آنها استفاده کند.

در این روش، ابتدا یک کلاس کلی‌تر تعریف می‌شود که شامل ویژگی‌های مشترک تمام گوشی‌ها مانند برند، مدل، رنگ و وضعیت است. به این نوع کلاس، کلاس والد (Parent class یا Super class) گفته می‌شود. در این مثال، کلاس Mobile به‌عنوان کلاس والد، شامل تمام ویژگی‌های مشترک همۀ موبایل‌هاست.

صفحه ۲۴۵

شکل ۱۲
شکل ۱۲

سپس کلاس‌های تخصصی‌تر براساس کلاس پایه ایجاد می‌شود. به این کلاس‌ها، کلاس فرزند (Child class) گفته می‌شود. برای نمونه، کلاس Smartphone که از کلاس Mobile ارث‌بری می‌کند، تمام ویژگی‌های کلاس Mobile را به‌صورت خودکار در اختیار دارد و می‌تواند علاوه بر آن، ویژگی‌ها و رفتارهای اختصاصی خود مانند سیستم‌عامل و دوربین را تعریف کند.

استفاده از این رویکرد نتایج زیر را به همراه دارد:

  • کاهش حجم کدنویسی

  • افزایش خوانایی کد

  • بهبود قابلیت نگه‌داری برنامه

در ادامه یک کلاس جدید به نام SmartPhone تعریف شده است که از کلاس Mobile ارث‌بری می‌کند. کد شکل 13 را ملاحظه بفرمایید.

شکل ۱۳: تعریف کلاس SmartPhone
شکل ۱۳: تعریف کلاس SmartPhone

خط 16: در این خط، کلاسی به نام SmartPhone تعریف می‌شود که از کلاس Mobile ارث‌بری می‌کند. این یعنی کلاس SmartPhone علاوه بر ویژگی‌ها و متدهای خودش، تمام ویژگی‌ها و متدهای کلاس Mobile را ارث‌بری کرده و به آنها دسترسی دارد.

  • به کلاس Mobile در این حالت، کلاس والد (Parent class یا Super class) گفته می‌شود.

  • به کلاس SmartPhone، کلاس فرزند (Child class) گفته می‌شود.

  • در این خط، جلوی نام کلاس SmartPhone داخل پرانتز نام کلاس والد (Parent class) باید نوشته شود.

خط 17: در این خط، متد سازندۀ ( __init__ ) کلاسِ SmartPhone تعریف می‌شود.

  • این متد در زمان ساخته شدن یک نمونه جدید از کلاس SmartPhone به‌صورت خودکار اجرا می‌شود.

صفحه ۲۴۶

  • پارامترهای این سازنده شامل ویژگی‌های عمومی گوشی (brand، model و color) و همچنین ویژگی‌های اختصاصی گوشی هوشمند (os و camera) هستند.

خط 18: در این خط، سازنده کلاس والد (Mobile) با استفاده از تابع super فراخوانی می‌شود.

  • از متد super برای دسترسی به متدها و ویژگی‌های کلاس والد در مبحث وراثت استفاده می‌شود.

  • وقتی یک کلاس از کلاس دیگری ارث‌بری می‌کند، با استفاده از super می‌توان متدهای کلاس والد را فراخوانی کرد، بدون اینکه نام کلاس والد به‌صورت مستقیم نوشته شود.

  • دقت کنید در این دستور تنها ویژگی‌های مشترک کلاس فرزند و کلاس والد به متد __init__ از کلاس والد ارسال شده است.

  • با این کار، مقداردهی اولیه ویژگی‌هایی که در کلاس Mobile تعریف شده‌اند انجام می‌گیرد.

  • دقت کنید اگر این خط از کد نوشته نشود، ویژگی‌های کلاس والد در کلاس فرزند، مقداردهی نمی‌شوند.

  • به این ترتیب، از تکرار کد جلوگیری شده و ویژگی‌های مشترک بین کلاس‌ها به شکل اصولی مدیریت می‌شوند.

خط 19: در این خط، ویژگی os برای نمونه جاری ساخته می‌شود و مقدار آن برابر با مقدار ورودی پارامتر os قرار می‌گیرد.

این ویژگی نشان‌دهنده سیستم‌عامل گوشی هوشمند است.

خط 20: در این خط، ویژگی camera برای نمونه جاری ساخته می‌شود و مقدار آن برابر با مقدار ورودی پارامتر camera قرار می‌گیرد.

  • این ویژگی مشخصات دوربین گوشی هوشمند را نگهداری می‌کند.

خط 23: در این خط، یک نمونه (Instance) از کلاس SmartPhone ساخته می‌شود.

  • در زمان ساخت این نمونه، متد سازنده کلاس SmartPhone اجرا شده و مقادیر ارسال‌شده به پارامترها اختصاص داده می‌شوند.

  • علاوه بر این، با استفاده از تابع super، سازنده کلاس والد (Mobile) اجرا می‌شود تا ویژگی‌های پایۀ گوشی، که در کلاس والد تعریف شده‌اند، مقداردهی شوند.

شکل ۱۴
شکل ۱۴

خط 24: در این خط، مقدار ویژگی os از نمونه my_smartphone خوانده شده و در خروجی برنامه چاپ می‌شود.

  • خروجی این دستور مقدار "android" خواهد بود.

صفحه ۲۴۷

فراخوانی متدهای کلاس والد از طریق کلاس فرزند

تا اینجا متوجه شدید که کلاس SmartPhone ویژگی‌های کلاس Mobile را به ارث برده است. اگر کد کلاس SmartPhone را مشاهده کنید، درون آن به‌جز متد __init__ متد دیگری وجود ندارد. برای بررسی اینکه آیا از کلاس والد (Parent) متدها را هم به ارث برده است یا خیر، دستور زیر را در انتهای برنامه نوشته و برنامه را اجرا می‌کنیم:

my_smartphon.show_info()       brand: samsung model: s25 color: gray

شکل ۱۵

با مشاهده خروجی متوجه می‌شوید نمونه my_smartphone متد show_info را از کلاس Mobile به ارث برده است.

ایجاد متد مستقل از والد درون کلاس فرزند

در اینجا یک سؤال مطرح می‌شود که آیا کلاس فرزند (Child class) می‌تواند خودش به‌صورت مستقل متد داشته باشد؟

پاسخ مثبت است. برای این منظور می‌توانید متدهای جدید و مستقل درون کلاس فرزند تعریف و از آنها استفاده کنید.

در ادامه به کلاس SmartPhone متدهای take_picture برای گرفتن عکس و show_os_info برای نمایش ویژگی نام سیستم عامل را اضافه می‌کنید. کد شکل 16 را به دقت نوشته و اجرا کنید.

شکل ۱۶: تعریف دو متد جدید درون کلاس SmartPhone
شکل ۱۶: تعریف دو متد جدید درون کلاس SmartPhone

صفحه ۲۴۸

خطوط 22 و 23: در این خطوط، متد take_picture تعریف شده و درون آن یک پیغام مبنی بر موفقیت در گرفتن عکس چاپ شده است.

خطوط 25 و 26: در این خطوط، متد show_os_info تعریف شده و درون آن مشخصات ویژگی سیستم‌عامل چاپ شده است.

بازنویسی متد والد درون کلاس فرزند (Method Override)

می‌دانید که در کلاس Mobile متدی با نام show_info تعریف شده است که اطلاعات عمومی گوشی را نمایش می‌دهد. حال اگر کلاسی مانند SmartPhone از کلاس Mobile ارث‌بری کند، این متد نیز به کلاس فرزند منتقل شده و بدون تغییر قابل استفاده خواهد بود.

در گوشی‌های هوشمند، علاوه بر اطلاعات عمومی، نمایش اطلاعات بیشتری مانند نام سیستم‌عامل و مشخصات دوربین اهمیت دارد. استفادۀ مستقیم از متد show_info کلاس والد برای کلاس SmartPhone کافی نیست و لازم است رفتار این متد متناسب با ویژگی‌های کلاس فرزند تغییر کند.

برای حل این مشکل، متد show_info در کلاس SmartPhone بازنویسی می‌شود. به این ترتیب، می‌توان ابتدا با دستورsuper() متد کلاس والد را اجرا کرد و سپس اطلاعات جدید مورد نیاز را نمایش داد. این کار باعث می‌شود در متد بازنویسی‌شدۀ کلاس فرزند، ابتدا دستورات متد والد اجرا شده و سپس دستورات جدید نوشته و اجرا شوند.

اکنون می‌توانید متد show_info را مطابق کد زیر در کلاس SmartPhone اضافه نمایید و نتیجۀ اجرای برنامه را مشاهده کنید.

شکل ۱۷
شکل ۱۷
  • در خط اول کد، متدی با نام show_info درون کلاس SmartPhone تعریف شده است. نام این متد دقیقاً با نام متد موجود در کلاس والد یکسان است؛ به همین دلیل این متد به‌عنوان بازنویسی (Override) متد کلاس والد شناخته می‌شود.

  • در دومین خط، با استفاده از متد super، متد show_info از کلاس والد (Mobile) اجرا می‌شود. به این ترتیب، اطلاعات عمومی گوشی مانند برند، مدل و رنگ که در کلاس والد تعریف شده‌اند، در ابتدای همین متد نمایش داده می‌شوند.

  • در سومین خط، مقدار ویژگی os که مربوط به کلاس SmartPhone است، چاپ می‌شود. این ویژگی نشان‌دهندۀ نام سیستم‌عامل گوشی هوشمند می‌باشد و در کلاس والد وجود ندارد.

  • در آخرین خط، مقدار ویژگی camera نمایش داده می‌شود. این ویژگی نیز مخصوص کلاس SmartPhone بوده و مشخصات دوربین گوشی هوشمند را نشان می‌دهد.

صفحه ۲۴۹

بازنویسی متد والد در کلاس فرزند، به گونه‌ای که نام متد یکسان باقی بماند اما نحوۀ اجرای آن تغییر کند، بازنویسی متد یا Method Override نامیده می‌شود.

تا اینجا با تعریف کلاس Mobile و ساخت نمونه‌هایی از آن آشنا شدید. همچنین دیدید که می‌توان به ویژگی‌های هر نمونه دسترسی داشت و مقدار آنها را تغییر داد. اما این پرسش مطرح می‌شود که آیا همۀ ویژگی‌های یک کلاس باید به‌صورت آزاد قابل تغییر باشند؟

ویژگی‌های عمومی (Public)

در حالت عادی، ویژگی‌های یک کلاس، عمومی (Public) هستند. یعنی از هر بخش از برنامه می‌توان به آنها دسترسی داشت و مقدارشان را تغییر داد. برخی ویژگی‌ها حتی اگر به‌صورت عمومی تعریف شوند، مشکلی ایجاد نمی‌کنند؛ زیرا تغییر آنها باعث بروز خطای منطقی در برنامه نمی‌شود. در کلاس Mobile که قبلاً ساختیم، سه ویژگی brand، model و color از این نوع هستند زیرا:

  • تغییر آنها خطرناک نیست.

  • نیازی به کنترل خاص ندارند.

بنابراین می‌توانند به‌صورت Public باقی بمانند.

حال فرض کنید ویژگی باتری گوشی را نیز به‌صورت عمومی تعریف کنید (برای سادگی، فرض کنید مقدار اولیه باتری 100% در نظر گرفته شده است):

self.battery = 100

در این حالت، می‌توان مقدار باتری را به شکل زیر تغییر داد:

my_mobile.battery = 150
my_mobile.battery = -20