طراح سایتپایه یازدهم
دانلود کل سایت
فهرست درس‌ها

پودمان ۱: برنامه‌نویسی پایتون

حلقه for و range

صفحه ۳۳

در زبان برنامه‌نویسی پایتون، برای پیاده‌سازی حلقه‌های تکرار دو ساختار اصلی وجود دارد:

  1. حلقۀ for

  2. حلقۀ while

حلقۀ for : برای تکرار اجرای دستورات روی یک دنباله (مانند لیست، رشته، توپل، مجموعه و دیکشنری) استفاده می‌شود و معمولاً زمانی به کار می‌رود که تعداد تکرارها از قبل مشخص یا قابل‌تعیین باشد.

ساختار کلی حلقۀ for در زبان پایتون به شکل زیر است:

for variable in sequence:
      statements

در این ساختار:

  • variable متغیری است که در هر تکرار، مقدار یکی از عناصر دنباله را دریافت می‌کند.

  • نام متغیر می‌تواند دلخواه باشد؛ مثلاً (i, count, num, student…)

  • sequence یک دنباله مانند لیست، رشته، توپل، مجموعه یا دیکشنری است.

  • statements مجموعه دستوراتی در بدنه حلقه هستند که در هر بار تکرار، اجرا می‌شوند. به این دستورات اصطلاحاً بلاک حلقه گفته می‌شود و بایستی به اندازه یک tab تورفتگی داشته باشند.

پیمایش لیست‌ها

مثال ۱: کد زیر عناصر یک لیست شامل سه‌رنگ (red, blue, green) را چاپ می‌کند (شکل73).

شکل ۷۳
شکل ۷۳

توضیح کد: در خط اول، یک لیست حاوی نام سه‌رنگ به‌صورت رشته‌ای تعریف شده است.

در خط دوم، دستور for عناصر لیست را به ترتیب پیمایش کرده و هر عنصر را در متغیر item قرار می‌دهد.

مثال 2: نمایش سبد خرید، در این برنامه، ابتدا لیستی با نام shopping_cart ایجاد شده و کالاهای خریداری‌شده در آن ذخیره می‌شوند. سپس عناصر موجود در لیست با استفاده از حلقه for چاپ می‌شوند. برنامه را اجرا و نتیجه را مشاهده کنید (شکل74).

شکل ۷۴
شکل ۷۴

صفحه ۳۴

توضیح کد: در خط اول، یک لیست حاوی نام کالاهای خریداری شده به‌صورت رشته‌ای تعریف شده است. دومین خط، یک پیغام مناسب را قبل از ورود به حلقه چاپ می‌کند.

در خط سوم، دستور for عناصر لیست را به ترتیب پیمایش کرده و هر عنصر را در متغیر item قرار می‌دهد. در خط پایانی، یک پیغام حاوی نام تک‌تک عناصر لیست چاپ می‌شود.

شکل ۷۵
شکل ۷۵

پیمایش رشته‌ها

مثال: چاپ حروف کلمه python (شکل75)

توضیح کد: در هر بار اجرای حلقه، یکی از حروف رشتۀ python در متغیر ch قرار گرفته و همان مقدار در داخل حلقه چاپ می‌شود.

نمونه‌هایی از کاربرد حلقۀ for

مثال ۱: برنامۀ زیر برای شمارش تعداد عناصر یک لیست با استفاده از حلقۀ for نوشته شده است (شکل76).

شکل ۷۶
شکل ۷۶

توضیح کد: در خط اول، یک لیست حاوی نام چند میوه به‌صورت رشته‌ای تعریف شده است.

در خط دوم، متغیر count با مقدار اولیه صفر ایجاد می‌شود.

در خط سوم، حلقۀ for عناصر لیست را به ترتیب پیمایش کرده و هر عنصر را در متغیر fruit قرار می‌دهد. در خط چهارم، به‌ازای هر بار اجرای حلقه، یک واحد به متغیر count افزوده می‌شود. دو دستور زیر معادل هستند.

count + = 1
count = count + 1

در خط پایانی، مقدار نهایی count چاپ می‌شود. توجه داشته باشید که این خط خارج از حلقه قرار دارد.

صفحه ۳۵

مثال 2: اگر هدف، شمارش تعداد یک عنصر خاص (برای مثال، تعداد apple) درون حلقه باشد، می‌توانید با استفاده از دستور شرطی if برنامه را به‌صورت زیر تغییر دهید (شکل77).

شکل ۷۷
شکل ۷۷

توضیح کد: در خط چهارم، دستور if بررسی می‌کند که آیا مقدار fruit با مقدار apple برابر است یا خیر؟ درصورتی‌که شرط فوق برقرار باشد، یک واحد به متغیر count افزوده می‌شود.

استفاده از تابع range(): تا اینجا، از حلقۀ for برای پیمایش عناصر موجود در لیست‌ها و رشته‌ها استفاده شده است.

در برخی موارد، لازم است یک دستور به تعداد دفعات مشخصی تکرار شود، بدون آنکه از قبل لیستی از مقادیر در اختیار باشد.

در چنین شرایطی، از تابع range استفاده می‌شود.

تابع range() یک دنباله از اعداد تولید می‌کند که از مقدار start آغاز شده و با گام‌هایی که در step مشخص می‌شود، تا قبل از مقدار stop ادامه می‌یابد.

Start: (اختیاری و پیش‌فرض)

شکل ۷۸
شکل ۷۸

Stop: (اجباری) است و خود آن انجام نمی‌شود. Step: (اختیاری) ـ پیش‌فرض آن یک است.

صفحه ۳۶

اولین حالت: در ساده‌ترین حالت، تابع range() تنها یک عدد دریافت می‌کند که به‌صورت range(stop) نوشته می‌شود. به مثال زیر توجه کنید:

شکل ۷۹
شکل ۷۹

مثال: حلقه‌ای برای چاپ اعداد 0 تا ۴ (شکل79).

توضیح کد: مقدار شروع (start) به طور پیش‌فرض صفر است و گام (step) نیز به طور پیش‌فرض مقدار یک را دارد. مقدار پایان (stop) عدد ۵ در نظر گرفته شده و خود این عدد در خروجی تولید نمی‌شود. تابع (range)5 دنباله‌ای از اعداد ۰ تا ۴ را تولید می‌کند. حلقۀ for به تعداد ۵ بار اجرا می‌شود. متغیر i در هر تکرار مقدار یکی از این اعداد را دریافت می‌کند. در خط دوم، در هر بار اجرا مقدار متغیر i چاپ می‌شود.

دومین حالت: استفاده از تابع به‌صورت range(start, stop) خواهد بود.

مثال: حلقه‌ای برای چاپ اعداد از ۱ تا 6 (شکل80).

شکل ۸۰
شکل ۸۰

توضیح کد: مقدار شروع (start) درون دستور range، یک است.

مقدار پایان حلقه (stop) عدد 7 است؛ ولی خود عدد 7 در نظر گرفته نخواهد شد. تابع range دنبالۀ اعدادِ از ۱ تا 6 را تولید می‌کند.

گام (step) نیز به طور پیش‌فرض برابر یک است.

**در حالت سوم، ** تابع range سه عدد دریافت می‌کند که به‌صورت range(start, stop, step) نوشته می‌شود. به مثال زیر توجه کنید:

مثال: حلقه‌ای برای چاپ اعدادِ زوج کوچک‌تر از 10 (شکل81).

شکل ۸۱
شکل ۸۱

صفحه ۳۷

توضیح کد: مقدار شروع (start) در دستور range برابر با صفر است.

مقدار پایان (stop) عدد ۱۰ در نظر گرفته شده است، اما خود این عدد در خروجی تولید نمی‌شود. مقدار گام (step) برابر با 2 است.

تابع range دنباله‌ای از اعدادِ زوج از 0 تا ۸ را تولید می‌کند.

استفاده از کاراکتر زیرخط (_ ) در نام متغیرها مجاز است؛ بنابراین می‌توان از آن به‌تنهایی نیز به‌عنوان نام یک متغیر استفاده کرد.

شکل ۸۲
شکل ۸۲

کد شکل82 را مشاهده کنید.

در این مثال، از متغیر شمارندۀ حلقه در بدنۀ حلقه استفاده نشده است؛ بنابراین می‌توان به‌جای آن از کاراکتر زیرخط (_) استفاده کرد. استفاده از _ نشان می‌دهد که مقدار متغیر موردنظر در ادامۀ برنامه استفاده نخواهد شد.

صفحه ۳۸

معرفی دستورات کنترلی (break و continue) در حلقه‌ها

در زبان پایتون، دستورات کنترلی break و continue برای کنترل جریان اجرای حلقه‌ها استفاده می‌شوند.

continue: برای رد شدن از یک بخش خاص از حلقه و رفتن به تکرار بعدی استفاده می‌شود.

break: اجرای حلقه را به طور کامل متوقف کرده و از آن خارج می‌شود.

مثال: برنامه زیر را نوشته و اجرا کنید. در این برنامه، نام تمام غذاهای موجود در یک لیست، هر کدام در یک خط چاپ می‌شوند. (شکل83)

شکل ۸۳
شکل ۸۳

حال اگر بخواهید هنگام چاپ، نام یک غذای خاص (برای مثال، soup) نمایش داده نشود، می‌توان از دستور continue درون حلقه استفاده کرد. کد زیر را با دقت نوشته و اجرا کنید و هنگام نوشتن برنامه به تورفتگی‌ها (Indentation) توجه داشته باشید (شکل84).

شکل ۸۴
شکل ۸۴

توضیح کد: در خط if item == " soup"، بررسی می‌شود که آیا مقدار متغیر item با مقدار soup برابر است یا خیر.

در صورت برقرار بودن شرط if، دستور continue اجرا شده می‌شود و باعث می‌شود حلقه بلافاصله به سراغ عنصر بعدی برود که "ash" است. به همین دلیل، در خروجی برنامه نام soup چاپ نمی‌شود.

به‌طورکلی، با استفاده از دستور continue، حلقه اجرای بخشی از کد درون حلقه را برای تکرارهای خاصی نادیده می‌گیرد و مستقیماً به ابتدای تکرار بعدی وارد می‌شود.

صفحه ۳۹

حال اگر بخواهید هنگام چاپ، با رسیدن به نام یک غذای خاص (برای مثال، soup) پیغام مشخصی چاپ شده و اجرای حلقه خاتمه یابد، می‌توان از دستور break درون حلقه استفاده کرد. کد زیر را بنویسید و اجرا کنید. هنگام نوشتن برنامه به تورفتگی‌ها (Indentation) توجه داشته باشید (شکل85).

شکل ۸۵
شکل ۸۵

توضیح کد: در خط سوم، بررسی می‌شود که آیا مقدار متغیر item با مقدار soup برابر است یا خیر.

در صورت برقرار بودن شرط if، ابتدا پیام "سوپ که غذا نیست!" چاپ می‌شود و سپس دستور break اجرا شده و کنترل اجرای برنامه به بعد از حلقه منتقل می‌شود. در این حالت، اجرای حلقه به طور کامل متوقف شده و تکرارهای بعدی انجام نخواهند شد (شکل86).

حال دو برنامه زیر را نوشته و اجرا کنید.

شکل ۸۶
شکل ۸۶