طراح سایتپایه یازدهم
دانلود کل سایت
فهرست درس‌ها

پودمان ۱: برنامه‌نویسی پایتون

حلقه while و کنترل حلقه

صفحه ۴۰

شکل ۸۷
شکل ۸۷

حلقه while

این حلقه مجموعه‌ای از دستورات را تا زمانی که شرط حلقه True باشد، اجرا می‌کند و هر زمان که شرط حلقه False شود، دیگر حلقه اجرا نمی‌شود و اجرای حلقه پایان می‌یابد. از این نوع حلقه معمولاً زمانی استفاده می‌شود که تعداد دفعات تکرار حلقه از قبل مشخص و معین نباشد.

while یا      : شرط حلقه     while condition :

statements → دستورات بدنه حلقه

مثال: شخصی در ابتدای یک تالار غذاخوری به میهمانان یک مراسم عروسی خوشامد می‌گوید. به او گفته شده که آنجا بایستد و بعد از پرسیدن نام آنها به میهمان وارد شده خوشامد بگوید و برای پایان کار او محدودیتی در نظر گرفته نشده است. برنامه زیر به کمک حلقه while این کار را انجام می‌دهد (شکل88).

شکل ۸۸
شکل ۸۸

توضیح کدهای برنامه: در جلوی دستور while به‌جای‌گذاشتن یک شرط خاص فعلاً از عبارت منطقی True استفاده شده است. با این کار حلقه بی‌وقفه تکرار می‌شود و پایانی برای توقف آن تعریف نشده است؛ چرا که شرط جلوی while همیشه True است و هیچ‌گاه False نمی‌شود.

در دو خط بعد نام میهمان پرسیده می‌شود و پیام خوشامدگویی چاپ خواهد شد.

باتوجه به اینکه پایانی برای اجرای برنامه وجود ندارد، برای توقف برنامه یا باید از کلیدی ترکیب Ctrl + C استفاده نمود و یا باید پنجره برنامۀ در حال اجرا را بست.

مثال: آیا می‌توان برنامه فوق را طوری نوشت که بعد از ورود داماد، وظیفه خوشامدگویی پایان یابد؟

صفحه ۴۱

توضیح کد: همان‌طور که در خروجی کد شکل89 مشاهده می‌شود، بعد از ورود نامِ داماد، برنامه پایان می‌یابد.

شکل ۸۹
شکل ۸۹

درون حلقه پس از دریافت نام میهمان به کمک شرط if بررسی می‌شود که آیا نام وارد شده برابر damad است یا خیر و اگر برابر باشد به کمک دستور break، روند اجرای حلقه خاتمه می‌یابد و اجرای برنامه به بعد از حلقه while منتقل می‌شود.

مثال: در این تالار به‌جز میهمانان، کارمندان (Employee) نیز در حال رفت و آمدند، حال اگر نخواهید به کارمندان خوشامد گفته شود می‌توان از یک دستور شرطی و دستور continue استفاده نمود.

توضیح کد: همان‌طور که در خروجی کد شکل90 مشاهده می‌شود، بعد از ورود نام Employee، برنامه دوباره یک نام دیگر از کاربر دریافت می‌کند و به کارمند خوشامد گفته نخواهد شد. خروجی برنامه را به‌دقت ببینید.

شکل ۹۰
شکل ۹۰

برنامه با رسیدن به دستور continue اجرای مابقی دستورات حلقه را رها کرده و اجرای برنامه را به ابتدای حلقه منتقل می‌کند.

این برنامه گرچه به‌خوبی کار می‌کند؛ اما این ساختار، به خاطر وجود True در جلوی while برای برنامه‌نویسی خیلی مناسب نیست و می‌توان ساختار حلقه را به‌صورت مثال بعد تغییر داد.

مثال: به مسئول خوشامدگویی گفته شده که این کار را تا زمانی ادامه دهد که داماد نیامده است؛ کد به‌صورت زیر تغییر می‌کند.

دقت کنید که در این مثال شرط ادامه حلقه در جلوی دستور while آمده است و نیازی نیست که داخل حلقه چیزی را کنترل کنید.

صفحه ۴۲

توضیح کد: همان‌طور که در خروجی کد شکل91 مشاهده می‌شود، بعد از ورود نام داماد و خوشامدگویی به او برنامه پایان می‌یابد.

شکل ۹۱
شکل ۹۱

در اولین خط یک متغیر به نام name ساخته شده است و مقدار آن خالی است تا شرط حلقه در ابتدا برقرار باشد.

مفهوم خط دوم، یعنی تا زمانی که نام وارد شده یعنی مقدار متغیر (name) مخالف کلمه damad است، دستورات بدنه حلقه ادامه یابد.

وقتی کاربر کلمه damad را وارد کند بعد از چاپ پیام، برنامه به ابتدای حلقه بر می‌گردد؛ ولی این بار شرط حلقه False است و اجرای حلقه پایان می‌پذیرد. در اینجا نسبت به برنامه قبلی، کد بهتر و منطقی‌تر شده است.

مثال: به مسئول خوشامدگویی گفته شده است که آنجا بایستد و بعد از پرسیدن نام آنها به میهمان وارد شده خوش آمد بگوید و به‌محض ورود داماد وظیفه خوشامدگویی پایان می‌پذیرد؛ اما دیگر نیازی نیست به داماد خوش آمد گفته شود. کد بالا کمی تغییر خواهد کرد.

توضیح کد: در شکل92 در اولین خط به‌جای آنکه یک رشته خالی را درون متغیر name قرار دهیم، با کمک دستور input یک نام واقعی از کاربر گرفته شده است. بدین ترتیب اگر در اولین خط برنامه نام damad وارد شود، شرط حلقه False شده و دستورات بدنه حلقه دیگر اجرا نخواهند شد و برنامه پایان می‌یابد.

شکل ۹۲
شکل ۹۲

درون حلقه ابتدا خوشامدگویی چاپ شده است و در خط بعدی نامی دیگر دریافت خواهد شد تا در دور بعدی این نام درون شرط حلقه بررسی شود.

صفحه ۴۳

مثال: برنامه‌ای بنویسید که از کاربر یک عدد صحیح دریافت و مربع آن عدد را چاپ کند این کار تا زمانی ادامه یابد که کاربر عددی بزرگ‌تر از صفر وارد کند (شکل93).

شکل ۹۳
شکل ۹۳

توضیح کد: در اولین خط یک عدد صحیح از کاربر دریافت شده و درون متغیر number قرار می‌گیرد.

مفهوم شرط while: یعنی تا زمانی که مقدار متغیر number بزرگ‌تر از صفر است دستورات حلقه، تکرار خواهد شد.

داخل حلقه ابتدا با یک پیغام مناسب، عدد گرفته شده و مربع (یعنی توان دو) آن چاپ خواهد شد و در ادامه یک عدد دیگر از کاربر گرفته می‌شود.

اگر در اولین خط برنامه مقداری کوچک‌تر یا مساوی صفر وارد شود، شرط حلقه False شده و دستورات بدنه حلقه دیگر اجرا نخواهند شد و برنامه پایان می‌یابد. دقت شود که در این مثال، مربع عددِ صفر و یا عددِ منفی چاپ نمی‌شود.

مثال: برنامه‌ای بنویسید که نام تعدادی غذا را از کاربر گرفته و به یک لیست خالی اضافه (append) کند. این کار تا زمانی ادامه می‌یابد که کاربر کلمه exit را وارد کند. پس از اتمام حلقه محتوای لیست به‌صورت یک‌جا چاپ خواهد شد (شکل94).

شکل ۹۴
شکل ۹۴

صفحه ۴۴

توضیح کد: در اولین خط، یک لیست خالی ایجاد شده است.

همانند مثال‌های قبلی ابتدا نام یک غذا را بگیرید درون متغیر food ذخیره کنید.

مفهوم شرط while: یعنی تا زمانی که مقدار متغیر food مخالف رشته "exit" است دستورات حلقه، تکرار خواهد شد.

داخل حلقه ابتدا نام غذای گرفته می‌شود؛ به کمک متد append به انتهای لیست اضافه می‌شود و در ادامه نام یک غذای دیگر از کاربر گرفته می‌شود.

در آخرین خط و بیرون از بدنه حلقه، محتویات کامل لیست غذا چاپ می‌شود.

شکل ۹۵
شکل ۹۵

دقت کنید که آخرین خط نباید یک tab به جلو رود و بایستی دقیقاً زیر ستون while نوشته شود.

مثال: به کد زیر دقت کنید. این کد اعداد یک تا پنج را به کمک حلقه for زیر هم چاپ می‌کند (شکل95).

حال اگر بخواهید همین کار را به کمک حلقه while انجام دهید، کد آن می‌تواند به‌صورت کد شکل96 باشد.

توضیح کد: در اولین خط، متغیر i با مقدار پیش‌فرض یک، مقداردهی شده است.

همانند مثال‌های قبلی ابتدا نام یک غذا را گرفته درون متغیر food ذخیره کنید.

شکل ۹۶
شکل ۹۶

مفهوم شرط while: یعنی تا زمانی که مقدار متغیر i کوچک‌تر از 6 است دستورات حلقه، تکرار خواهد شد. داخل حلقه ابتدا مقدار متغیر i چاپ شده است. در آخرین خط و درون حلقه به متغیر، یک واحد افزوده شده است.

همان‌طور که مشاهده می‌شود ساختار حلقه while برای حلقه‌های با تعداد تکرار معین پیچیده‌تر و نیازمند دقت بیشتر است. ازاین‌رو به برنامه‌نویسان توصیه می‌شود قبل از شروع به کدنویسی به این موضوع فکر کنند که طبق صورت‌مسئله موجود، بهتر است از کدام نوع حلقه استفاده کنند.

نکات مهمی که از حلقه while فرا می‌گیرید

در این نوع حلقه‌ها از قبل نمی‌دانید چند بار تکرار لازم است؛ یعنی حلقه تا زمانی که شرط برقرار است، ادامه دارد.

تکرار وابسته به یک شرط است که شرط می‌تواند مقایسه، ورودی کاربر یا وضعیت برنامه باشد.

پایان کار را کاربر یا یک اتفاق مشخص، تعیین می‌کند. پس حلقه تا رسیدن به شرط پایان ادامه می‌یابد. برای کنترل حلقه و پیشگیری از اجرای بی‌نهایت، لازم است قبل از شروع حلقه، متغیر حلقه، مقداردهی اولیه شود.

صفحه ۴۵

درون حلقه می‌توان از break برای خاتمه اجرای حلقه استفاده کرد.

درون حلقه می‌توان از continue برای بازگشت به ابتدای حلقه و اجرای دوباره آن استفاده کرد.

دستورات break و continue باید به همراه یک شرط if درون حلقه‌ها استفاده شوند.

برای پیاده‌سازی حلقه‌های با تعداد معین می‌توان از حلقه‌های while نیز استفاده نمود؛ اما این کار توصیه نمی‌شود؛ چرا که نوشتن این‌گونه برنامه‌ها با حلقه for ساده‌تر و منطقی‌تر است.