طراح سایتپایه یازدهم
دانلود کل سایت
فهرست درس‌ها

پودمان ۲: صفحات وب ایستا

مفاهیم طراحی وب و نقشه سایت

صفحه ۸۶

برخی از مفاهیم اصلی طراحی وب

وب دارای مفاهیم کلیدی مختلفی است که آگاهی نسبت به آنها برای هر توسعه‌دهندۀ وب (Web developer) ضروری است. در ادامه، به شرح این مفاهیم پرداخته می‌شود:

طراح وب (Web designer): فرد یا تیمی که مسئول طراحی ظاهر نمایشی وب سایت است. این حرفه ترکیبی از طراحی گرافیکی، طراحی تجربه کاربری (UX) و طراحی رابط کاربری (UI)، ایجاد wire frame و نمونه اولیه است.

تجربه کاربری (UX): تجربه‌ای که کاربر بعد از بازدید از وب‌سایت برای دسترسی به اطلاعات، محصولات و خدمات کسب می‌کند.

رابط کاربری (UI): عناصر تعاملی صفحه مانند دکمه‌ها، فرم‌ها و منوها که کاربران به‌وسیله آنها با وب‌سایت تعامل دارند.

Front-end: بخشی از وب‌سایت که ارتباط مستقیمی با کاربر دارد. مباحث بخش فرانت‌اند شامل ظاهر صفحه وب، رابط کاربری (UI) و تجربه کاربری (UX) می‌شود.

Back-end: بخش پشت‌صحنۀ وب‌سایت یا اپلیکیشن که شامل منطق اصلی برنامه، پردازش داده‌ها و ارتباط با پایگاه داده است و کاربر تعامل مستقیمی با آن ندارد.

توسعه‌دهندۀ وب (Web developer): فرد یا تیمی که طرح اولیۀ وب‌سایت را با استفاده از زبان‌های برنامه‌نویسی، به صفحات وب قابل استفاده تبدیل می‌کند. توسعه‌دهندۀ وب می‌تواند نقش طراح وب را نیز داشته باشد. وظایف اصلی توسعه دهندۀ وب شامل موارد زیرمی‌باشد:

  1. توسعه‌دهندۀ سمت کاربر (Front-end-developer): روی ظاهر سایت و عناصری تمرکز دارد که کاربر مستقیماً با آنها سروکار دارد.

  2. توسعه‌دهندۀ سمت سرور (Back-end-developer): روی مباحث سمت سرور مانند مدیریت پایگاه داده و پردازش داده‌های کاربران تمرکز دارد.

دامنه (Domain): نامی منحصر‌به‌فرد که برای دسترسی به یک وب‌سایت استفاده می‌شود، مانند google.com. کاربران با استفاده از نام دامنه وارد یک سایت می‌شوند. نام دامنه، جایگزینی قابل فهم برای آدرس‌های عددی IP است که به‌خاطر سپردن آدرس سایت را برای کاربران سهولت می‌بخشد.

URL: آدرس منحصربه‌فردی که برای پیدا کردن و شناسایی یک منبع خاص (مثل صفحه وب، عکس، ویدئو یا فایل) در اینترنت استفاده می‌شود. URL مخفف Uniform Resource Locator است (شکل2).

صفحه ۸۷

Host: فضایی برای ذخیره‌سازی اسناد وب‌سایت است، به‌طوری‌که امکان دسترسی به منابع سایت از طریق اینترنت فراهم گردد. تمام فایل‌های یک سایت (شامل فایل‌های HTML، CSS، اسکریپت‌ها، تصاویر و ...) باید روی یک رایانه وب‌سرور ذخیره گردند تا کاربران بتوانند با وارد کردن آدرس سایت به محتوای آن دسترسی پیدا کنند.

شکل ۲
شکل ۲

Localhost (هاست محلی): یک سیستم رایانه‌ای مجهز به نرم‌افزار وب‌سرور است که برای اجرای کدهای سمت سرور (Back-End)، ایجاد و مدیریت پایگاه داده‌ها استفاده می‌شود. هاست محلی صرفاً برای تمرین، آزمایش و رفع اشکال صفحات وب‌سایت کاربرد دارد. نرم‌افزارهای وب‌سرور مختلفی وجود دارند که می‌توانند یک سیستم خانگی را به وب‌سرور تبدیل کنند، اما نکته مهم این است که تمام وب‌سرورهایی که در سطح اینترنت پاسخگوی کاربران هستند، دارای IP اینترنتی هستند؛ بنابراین سیستم‌های خانگی و کلاس درس که فاقد IP اینترنت هستند، امکان پاسخ‌دهی به کاربران راه دور را ندارند.

هاست اشتراکی

شرکت‌های هاستینگ طرح‌های مختلفی را برای ارائه خدمات خود دارند که هر طرح (Plan) دارای امکانات سخت‌افزاری و پهنای باند متفاوتی است. از جمله این طرح‌ها می‌توان به هاست اشتراکی، سرور مجازی، سرور اختصاصی و سرور ابری اشاره نمود. در طرح هاست اشتراکی امکانات سخت‌افزاری هاست مانند فضای دیسک، پهنای باند، CPU و حافظه RAM بین چندین وب سایت تقسیم می‌شود. به این ترتیب تمام توان سخت‌افزاری وب‌سرور صرف پاسخ‌دهی به درخواست‌های کاربران یک سایت نمی‌شود. به همین دلیل چنین هاست‌هایی برای سایت‌های کوچک با ترافیک محدود مناسب هستند.

صفحه ۸۸

طراحی واکنش‌گرا (Responsive Design): یک روش طراحی صفحه که امکان تطبیق‌پذیری خودکار صفحه را بر اساس اندازه صفحه نمایش (دستگاه‌های مختلف مانند موبایل، تبلت و دسکتاپ) فراهم می‌کند.

سئو (SEO): مجموعه‌ای از تکنیک‌ها برای بهبود رتبه وب‌سایت در نتایج موتورهای جست‌وجو است. سئو شامل بهینه‌سازی محتوا، ساختار URL و استفاده از متاتگ‌ها و ... است.

دسترس‌پذیری (Accessibility): طراحی وب‌سایت به گونه‌ای که برای همه کاربران (از جمله افراد دارای ناتوانی‌های جسمی یا بینایی) قابل دسترسی باشد.

پایگاه‌داده: بسیاری از وب‌سایت‌ها برای ذخیره و مدیریت اطلاعات از پایگاه‌داده‌ها (Database) استفاده می‌کنند. پایگاه‌داده‌ها می‌تواند شامل اطلاعات کاربران، محصولات، مقالات و محتواهای دیگر باشند.

کنترل نسخه: سیستم‌های کنترل نسخه امکان مدیریت تغییرات کد را فراهم می‌کنند، به‌گونه‌ای که بازگشت به نسخه‌های قبلی به‌راحتی امکان‌پذیر باشد.

فرایند طراحی سایت

طراحی و پیاده‌سازی یک وب‌سایت، فرایندی مرحله‌به‌مرحله است که هر مرحله نقش مهمی در موفقیت نهایی پروژه دارد. اگر این مراحل به‌درستی و با ترتیب مناسب انجام شوند، نتیجۀ کار سایتی کاربردی، زیبا و قابل گسترش خواهد بود.

مراحل کلی طراحی سایت

فرایند طراحی سایت به‌صورت خلاصه شامل مراحل زیر است:

  • تعریف هدف و نیازمندی‌ها

  • طراحی نقشه سایت (site map)

  • ایجاد وایر فریم (wire frame)

  • ایجاد ساختار صفحات با HTML

  • طراحی ظاهر صفحات با CSS

  • افزودن تعاملات کاربر با JavaScript

  • طراحی پایگاه داده (مانند جدول کاربران، محصولات و سفارش‌ها)

  • ایجاد ارتباط بین صفحات و پایگاه داده

  • افزودن قابلیت ورود و ثبت‌نام کاربران

  • پیاده‌سازی سبد خرید و پرداخت

  • تست عملکرد سایت

  • رفع خطاها و بهینه‌سازی

  • انتشار سایت روی سرور

صفحه ۸۹

تعریف هدف و نیازمندی‌ها: پیش از شروع طراحی یا نوشتن کد صفحات سایت، باید مشخص شود که وب‌سایت به چه منظور و برای چه گروهی از کاربران طراحی می‌شود. شروع طراحی بدون شناخت نیازها و تعیین مأموریت وب‌سایت، معمولاً باعث بروز مشکلات اساسی در حین پیاده‌سازی پروژه و نیاز به طراحی مجدد می‌شود. به همین دلیل، اولین و مهم‌ترین گام در طراحی هر وب‌سایت، تعریف هدف و نیازمندی‌های آن است.

تعیین هدف پروژه: در این مرحله باید به پرسش‌های زیر پاسخ داده شود:

  • هدف از ایجاد سایت چیست؟

  • چه نوع کالا یا خدماتی در سایت ارائه می‌شود؟

  • کاربران اصلی سایت چه کسانی هستند؟

  • چه امکاناتی باید در سایت وجود داشته باشد؟

تحلیل نیازمندی‌ها: در این مرحله، نیازهای سایت از دو جنبه بررسی می‌شود:

الف) نیازمندی‌های کاربر (User Requirements): این نیازمندی‌ها شامل ویژگی‌ها و امکاناتی است که کاربران در هنگام استفاده از سایت به آنها نیاز دارند (جدول1).

جدول ۱

توضیح نیاز کاربر
کاربر بتواند حساب کاربری ایجاد کرده و وارد سایت شود. ثبت‌نام و ورود
امکان جست‌وجو براساس نام یا دسته‌بندی کالا وجود داشته باشد. جست‌وجوی محصول
کاربر بتواند محصولات را به سبد خرید اضافه کند. سبد خرید
فرایند خرید از طریق درگاه پرداخت انجام شود. پرداخت اینترنتی
کاربر بتواند سفارش‌های قبلی خود را مشاهده کند. مشاهده سفارش‌ها

صفحه ۹۰

ب) نیازمندی‌های فنی (Technical Requirements): این نیازمندی‌ها شامل زبان‌های نشانه‌گذاری و برنامه‌نویسی، سیستم مدیریت پایگاه‌ها و توجه به امنیت و گسترش‌پذیری وب‌سایت است (جدول 2).

جدول ۲

توضیح مورد
Python (Django) زبان برنامه‌نویسی
SQLite یا MySQL پایگاه داده
HTML، CSS، Bootstrap طراحی ظاهر
رمزنگاری رمز عبور کاربران امنیت
امکان افزودن محصولات و امکانات جدید در آینده قابلیت گسترش

طراحی نقشۀ سایت (Site Map): پس از مشخص شدن هدف و نیازهای وب‌سایت، طراحی نقشۀ سایت امری ضروری است. نقشۀ سایت ساختار صفحات، ارتباطات میان آنها و مسیر حرکت کاربر را درون سایت مشخص می‌کند. طراحی صحیح نقشۀ سایت موجب درک بهتر ساختار سایت و ساده شدن فرایند طراحی و پیاده‌سازی آن می‌گردد.

صفحه ۹۱

طراحی ظاهر صفحات

جدول ۳

ابزارهای طراحی ظاهر سایت (فرانت‌اند)

کاربرد زبان
ساختار و عناصر صفحه (مثل متن، تصویر، جدول، دکمه) HTML
زیباسازی وکنترل ظاهر عناصر شامل تنظیم رنگ‌ها، فونت‌ها، اندازه‌ها، چیدمان و ... CSS

پس از مشخص شدن هدف و نیازمندی‌ها، نوبت آن است که ظاهر صفحات وب سایت طراحی شود. هرچقدر ظاهر سایت زیباتر و منظم‌تر باشد، کاربران بیشتری جذب سایت خواهند شد. در یک سایت فروشگاهی، زیبایی سایت می‌تواند منجر به جذب مشتری و فروش بیشتر شود.

برای ایجاد عناصر درون صفحات وب از فرازبان HTML و برای سبک‌دهی به عناصر صفحه از زبان توصیفی CSS استفاده می‌شود (جدول3).

صفحه ۹۲

طراحی سایت به‌صورت تیمی: فرایند طراحی سایت شامل مراحل متعددی است که هر کدام نیازمند مهارت‌های تخصصی هستند. به همین دلیل، طراحی سایت معمولاً به‌صورت تیمی انجام می‌شود و هر عضو مسئولیت مشخصی دارد.

نقش‌های اصلی در تیم طراحی سایت

  1. طراح تجربه کاربری (UX Designer): تحلیل نیاز کاربران و بهینه‌سازی تجربه استفاده از سایت

  2. طراح رابط کاربری (UI Designer): طراحی عناصر بصری مانند رنگ‌ها، فونت‌ها، دکمه‌ها و فرم‌ها

  3. توسعه‌دهندۀ فرانت‌اند (Front-End Developer): پیاده‌سازی بخش ظاهری و تعاملی سایت

  4. توسعه‌دهندۀ بک‌اند (Back-End Developer): برنامه‌نویسی سمت سرور، مدیریت پایگاه داده و امنیت

  5. متخصص محتوا (Content Specialist): تحقیق کلمات کلیدی و تولید محتوای متنی جذاب

  6. متخصص سئو (SEO Specialist): بهینه‌سازی سایت برای موتورهای جست‌وجو

بسته به حجم کار پروژه، بودجه و تعداد نفرات تیم طراح و توسعه‌دهنده وب‌سایت، هر نقش می‌تواند به یک یا چند نفر اختصاص داده شود. در پروژه‌های کوچک ممکن است یک فرد چندین نقش را بر عهده داشته باشد. در جدول 4 ابزارهای متداول مورد استفاده توسط هر یک از نقش‌های تیم طراحی سایت معرفی شده است. این ابزارها به بهبود کیفیت پروژه و تسهیل همکاری بین اعضای تیم کمک می‌کنند.

جدول ۴: ابزارهای متداول در طراحی سایت

نقش ابزارها
طراح UX و UI Photoshop، InVision، Sketch، Adobe XD، Figma
توسعه‌دهندۀ فرانت‌اند Bootstrap، JavaScript، CSS، HTML
توسعه‌دهندۀ بک‌اند JavaScript (Node.js)، (Flask، Python، Django)
ویرایشگر کد Atom، Sublime Text، Visual Studio Code
مرورگر و ابزار توسعه Microsoft Edge، Mozilla Firefox، Google Chrome
پلتفرم‌های مدیریت محتوا و تولید محتوای تحت وب Grammarly، Google Docs، WordPress
متخصص سئو Yoast SEO، Moz، SEMrush، Google Analytics
سایر ابزار مورد استفاده تیم طراحی Cyberduck، FileZilla
کنترل نسخه GitHub، Git