طراح سایتپایه یازدهم
دانلود کل سایت
فهرست درس‌ها

پودمان ۱: برنامه‌نویسی پایتون

پایتون و محیط برنامه‌نویسی

صفحه ۲

واحد یادگیری ۱

آیا تابه‌حال اندیشیده‌اید

  • اگر بخواهید اطلاعات خودتان مثل نام، سن و رنگ مورد علاقه‌تان را در یک برنامه ذخیره کنید، چگونه این اطلاعات را سازماندهی می‌کنید؟

  • چگونه می‌توانید یک پیام خوشامدگویی به کاربر نمایش دهید و نام او را از کاربر دریافت کنید؟

  • اگر بخواهید برنامه‌ای بسازید که فقط افراد دارای شرایط سنی خاص اجازه استفاده داشته باشند، چه شرطی باید بنویسید؟

  • فرض کنید یک سبد خرید دارید که چند محصول در آن وجود دارد، چگونه می‌توانید همه محصولات را یکی‌یکی نمایش دهید؟

  • چگونه می‌توانید عددی که کاربر به‌صورت رشته وارد کرده است را برای محاسبات ریاضی آماده کنید؟

در پایان از هنرجو انتظار می‌رود

  1. توضیح دهد که پایتون چیست و چه کاربردهایی دارد و بتواند برنامه‌های ساده را در محیط IDLE اجرا کند.

  2. قوانین نوشتن کد در پایتون (syntax) را رعایت کند، تورفتگی (indentation) را درست اعمال کند و بتواند چند دستور را در یک برنامه قرار دهد.

  3. رشته‌ها و اعداد را در پایتون چاپ کند، داده‌ها را از کاربر دریافت کرده و نوع داده‌ها را در صورت نیاز تبدیل کند.

  4. متغیر تعریف کند، انواع داده پرکاربرد را بشناسد و طبق قواعد PEP و نام‌گذاری استاندارد، نام مناسب برای متغیرها انتخاب کند.

  5. از انواع عملگرها (ریاضی، منطقی، مقایسه‌ای) استفاده کند و شرط‌های ساده با if ایجاد کند تا تصمیم‌گیری در برنامه انجام شود.

  6. لیست‌ها را تعریف و پیمایش کند، از حلقه‌های for و while برای تکرار عملیات استفاده کند، داده‌ها را در لیست‌ها و رشته‌ها پیمایش کند و از دستورات break و continue برای کنترل حلقه‌ها بهره ببرد.

استاندارد عملکرد

هنرجو بتواند داده‌ها را در پایتون تعریف و مدیریت کند، عملیات پایه روی داده‌ها انجام دهد، از ساختارهای شرطی و حلقه‌ها استفاده کند و داده‌ها را به‌صورت سازمان‌یافته پردازش کند.

صفحه ۳

آشنایی با پایتون و محیط برنامه‌نویسی

پایتون روی پلتفرم‌های مختلف (ویندوز، مک، لینوکس و...) کار می‌کند. این زبان برنامه‌نویسی ساختار دستوری (syntax) ساده‌ای شبیه به زبان انگلیسی دارد و به توسعه‌دهندگان اجازه می‌دهد، برنامه‌هایی با تعداد خطوط کمتر نسبت به برخی زبان‌های برنامه‌نویسی دیگر بنویسند. پایتون یک زبان برنامه‌نویسی مفسری است؛ به این معنا که کدها خط‌به‌خط توسط مفسر ترجمه و اجرا می‌شوند. این زبان از شیوه‌های برنامه‌نویسی رویه‌ای، شیءگرا و تابعی پشتیبانی می‌کند؛ می‌توان برنامه‌های پایتون را در قالب فایل‌هایی با پسوند .py در هر ویرایشگر متنی ایجاد کرد و سپس آنها را برای اجرا به مفسر پایتون ارسال نمود.

شکل ۱
شکل ۱

برای شروع کدنویسی با پایتون (بعد از نصب پایتون آخرین نسخه) با استفاده از محیط IDLE، ابتدا منوی Start را باز کنید، سپس تایپ کنید IDLE یا Python IDLE و روی IDLE (Python 3.x) کلیک کنید. پنجره محیط تعاملی (پنجره IDLE Shell) باز می‌شود. در این پنجره از منوی file، یک فایل جدید ایجاد کنید. محیط ویرایشگر متنی پایتون باز شده و می‌توانید دستورات خود را در آن وارد کنید (شکل 2).

شکل ۲
شکل ۲

صفحه ۴

برای شروع کار، کد نوشته در شکل 3 را در ویرایشگر متنی پایتون وارد کنید و فایل را با کمک کلید ترکیبی ctrl + s با نام prog01_hello.py در یک‌پوشه ذخیره کنید. در مرحله ذخیره‌سازی دقت کنید علاوه بر نام فایل باید مسیر ذخیره‌سازی فایل نیز با دقت تعیین شوند. توصیه می‌شود از قبل یک پوشه در یکی از درایو‌های D: یا E: با نام PyProg ایجاد و فایل‌های خود را در این پوشه ذخیره نمایید.

بهتر است نام فایل‌ها را با یک الگوی دلخواه ذخیره کنید. مثلاً نام فایل اول که کلمه hello را چاپ می‌کند به‌صورت زیر باشد:

prog01_hello.py و فایل دوم که برای کار با متغیر هاست به‌صورت زیر باشد.

prog02_variable

شکل ۳
شکل ۳

با استفاده از منوی Run دستور Run Module و یا با زدن کلید F5 اولین برنامه ایجاد شده را اجرا کنید. در برخی از لپ‌تاپ‌ها برای اجرای برنامه لازم است کلید ترکیبی Fn+F5 را فشار دهید. (شکل 4)

شکل ۴
شکل ۴

صفحه ۵

همان‌طور که در شکل 4 مشاهده می‌کنید، نتیجۀ اجرای این کد در پنجره IDLE Shell نمایش داده می‌شود. کدهای ساده را می‌توانید در محیط IDLE Shell تایپ کرده و با زدن کلید Enter آن را اجرا نمایید (شکل 5). برای خروج از این محیط exit() و یا Ctrl+d را تایپ کنید و یا به سادگی پنجره را با زدن دکمه Close در بالای آن ببندید.

ساختار دستوری نوشتن کد (syntax) در پایتون

شکل ۵
شکل ۵

پایتون با هدف خوانایی بیشتر طراحی شده است و شباهت‌هایی با زبان انگلیسی دارد. همچنین از مفاهیم ریاضی نیز تأثیر پذیرفته است. برخلاف بسیاری از زبان‌های برنامه‌نویسی که برای پایان هر دستور از نقطه‌ویرگول (;) و پرانتز استفاده می‌کنند، پایتون از خطوط جدید برای تکمیل و جداسازی دستورات بهره می‌برد.

تورفتگی(indent)در پایتون: تورفتگی به فاصله‌هایی که در ابتدای یک خط کد قرار می‌گیرند، اشاره دارد. درحالی‌که در سایر زبان‌های برنامه‌نویسی، تورفتگی در کد فقط برای خوانایی است، در پایتون تورفتگی بسیار مهم است. پایتون از تورفتگی برای نشان‌دادن یک بلوک کد استفاده می‌کند.

اگر از تورفتگی صرف‌نظر کنید، پایتون به شما خطا می‌دهد. تعداد فاصله‌ها به‌عنوان یک برنامه‌نویس به شما بستگی دارد، رایج‌ترین استفاده چهار فاصله است، اما حداقل باید یکی باشد. باید از تعداد مساوی فاصله در یک بلوک کد استفاده کنید، در غیر این صورت پایتون به شما خطا می‌دهد (شکل 6). در خط5 از کد، بلوک دستور if که بعداً خواهید خواند، باید به اندازه یک Tab یا همان 4 فاصله به جلو برود. همان‌طور که مشاهده می‌شود پایتون اجرای برنامه را با یک خطا متوقف کرده است.

شکل ۶
شکل ۶

صفحه ۶

در کد زیر روش صحیح فاصله گذاری را مشاهده می‌کنید (شکل7).

شکل ۷
شکل ۷

دستورات (Statements) در پایتون

هر برنامۀ رایانه‌ای از مجموعه‌ای از دستورالعمل‌ها تشکیل شده است که باید توسط رایانه اجرا شوند. در زبان‌های برنامه‌نویسی، به این دستورالعمل‌ها، دستور یا Statement گفته می‌شود. به‌عنوان‌مثال، دستور زیر متن «learning python is fun » را روی صفحه‌نمایش چاپ می‌کند:

 print(“learning python is fun! “)

وجود چندین دستور در برنامه: بیشتر برنامه‌های پایتون از چندین دستور پشت‌سرهم تشکیل می‌شوند. رایانه این دستورات را به همان ترتیب که نوشته‌اید یکی پس از دیگری اجرا می‌کند. در نتیجه، ترتیب نوشتن دستورات در برنامه اهمیت دارد (شکل 8).

شکل ۸
شکل ۸

چاپ رشته‌های متنی در پایتون: پیش‌تر مشاهده شد که برای نمایش متن در خروجی برنامه، از تابع print() استفاده می‌شود. در زبان پایتون، متن باید داخل گیومه قرار گیرد. برای این منظور می‌توان از کوتیشن تکی (' ') یا کوتیشن دوتایی (" ") استفاده کرد (شکل 9).

شکل ۹
شکل ۹

صفحه ۷

شکل ۱۰
شکل ۱۰
  • در پایتون از سه کوتیشن Triple Quotes (' ' ') یا (" " ") برای چاپ متن‌های چندخطی یا متنی که شامل کوتیشن است، استفاده می‌شود.

  • اگر فراموش کنید متن را داخل علامت نقل‌قول قرار دهید، پایتون خطایی صادر می‌کند (شکل 10).

  • اگر می‌خواهید چندین کلمه را در یک خط چاپ کنید، می‌توانید از پارامتر end استفاده کنید (شکل 11).

شکل ۱۱
شکل ۱۱

چاپ اعداد در پایتون

  • می‌توانید از تابع print() برای نمایش اعداد صحیح یا اعشاری استفاده کنید (شکل 12).
شکل ۱۲
شکل ۱۲
  • می‌توانید عملیات ریاضی را درون آن انجام دهید.

  • همچنین در دستور print می‌توانید اعداد و متن را با هم ترکیب کنید (شکل 13).

شکل ۱۳
شکل ۱۳