طراح سایتپایه یازدهم
دانلود کل سایت
فهرست درس‌ها

پودمان ۱: برنامه‌نویسی پایتون

تعریف تابع، پارامتر و return

صفحه ۶۲

تابع (Function)

تابع، بلاک یا قطعه کدی است که یک‌بار آن را تعریف کرده و بارها آن را در چندین مکان برنامه می‌توان فراخوانی کرد.

شکل ۱۲۹
شکل ۱۲۹

مزایای استفاده از تابع

  • برنامه‌نویس با تعریف یک تابع، تنها یک بار کد مورد نظر را می‌نویسد و سپس در هر نقطه‌ای از برنامه یا حتی در پروژه‌های دیگر که نیاز باشد، آن را فراخوانی و استفاده می‌کند.

  • تقسیم کد به توابع کوچک و مشخص، درک و فهم کد را به طور چشمگیری افزایش می‌دهد.

  • یافتن و رفع اشکالات و اعمال تغییرات در کد بسیار ساده‌تر می‌شود.

  • سازماندهی کدها به‌صورت منطقی و مرتب و ساختار کلی برنامه آسان‌تر می‌شود.

تعریف تابع: یک تابع با استفاده از کلمه کلیدی def تعریف می‌شود و به دنبال آن نام تابع و پرانتز قرار می‌گیرد.

فرم کلی تعریف تابع با پارامتر ورودی به شکل زیر است:

شکل ۱۳۰
شکل ۱۳۰
def پارامترهای تابع) نام تابع(:

دستور یا دستورات بدنه تابع

مقدار یا مقادیر return

صفحه ۶۳

مثال: در این برنامه تابعی به نام show_store_name تعریف شده و یک دستور print ("Digital Online Store") در آن نوشته شده است (شکل131).

شکل ۱۳۱
شکل ۱۳۱

مثال: در این برنامه نیز یک تابع به نام greet تعریف شده است و دستور print("Hello! ") در آن نوشته شده است (شکل132).

شکل ۱۳۲
شکل ۱۳۲

مثال: در این برنامه تابع greet() بدون پارامتر تعریف شده است، پس در هنگام فراخوانی نیازی به ارسال آرگومان ندارد (شکل133).

شکل ۱۳۳
شکل ۱۳۳

خروجی

مثال: در این برنامه نیز تابع بدون پارامتر تعریف شده است. در هنگام فراخوانی نیازی به ارسال آرگومان ندارد (شکل134).

شکل ۱۳۴
شکل ۱۳۴

صفحه ۶۴

پارامتر و آرگومان (Parameters & Arguments)

پارامتر چیست؟ تابع می‌تواند ورودی‌هایی را دریافت کند. به ورودی‌های تابع در زمان تعریف تابع، پارامتر (parameter) گفته می‌شود.

آرگومان چیست؟ ورودی‌های تابع که هنگام فراخوانی تابع به آن داده می‌شود.

  • پس از تعریف، تابع باید فراخوانی شود تا اجرا شود. اگر تابع را فقط تعریف کنید ولی فراخوانی نشود هیچ اتفاقی نمی‌افتد. مثل این است که اصلاً تعریف نشده باشد.

  • برای فراخوانی تابع نام آن را نوشته و به تعداد پارامترها، به آن آرگومان ارسال کنید (در اصطلاح پاس‌دادن گفته می‌شود) یک تابع را بارها می‌توانید فراخوانی کنید.

  • نحوه فراخوانی تابع به شکل زیر است:

(آرگومان‌های تابع) : نام تابع

مثال: در مثال شکل135 تابع show_product(name, price)

با دو پارامتر name, price تعریف شده است. در زمان فراخوانی هم باید دو مقدار به‌عنوان آرگومان ارسال شود.

شکل ۱۳۵
شکل ۱۳۵

خروجی

مثال: در مثال شکل136 تابع print_age(age) دارای یک پارامتر به نام age است. در زمان فراخوانی هم یک آرگومان به آن ارسال شود. همان‌طور که مشاهده می‌کنید تابع print_age(age) دو بار و با دو آرگومان متفاوت فراخوانی شده است.

شکل ۱۳۶
شکل ۱۳۶

خروجی

صفحه ۶۵

اگر ترتیب و نوع ارسال آرگومان‌ها رعایت نشود، خروجی اشتباه تولید می‌شود. در هنگام اجرا خطا نمی‌دهد؛ ولی منطق برنامه نادرست است.

راه‌حل، استفاده از آرگومان کلیدی (keyword arguments) یا همان آرگومان‌های با نام است، یعنی می‌توان در زمان فراخوانی تابع، نام پارامتر را به‌همراه عملگر انتساب نوشت.

مثال: به کدهای شکل 137 دقت کنید. خروجی‌ها را بررسی کنید. فراخوانی بدون رعایت ترتیب آرگومان‌ها، باعث شده اول قیمت و سپس نام کالا چاپ شود و این منطق نادرستی است.

شکل ۱۳۷
شکل ۱۳۷

مثال: در مثال شکل 138 برای جلوگیری از خروجی اشتباه با ارسال آرگومان‌ها بدون ترتیب، از آرگومان‌های کلیدی استفاده شده است. برنامه را نوشته و نتیجه را با مثال قبل مقایسه کنید.

شکل ۱۳۸
شکل ۱۳۸

صفحه ۶۶

مثال: تعداد آرگومان‌های ارسالی به تابع باید با تعداد پارامترهای آن در زمان تعریف تابع برابر باشد. در غیر این صورت در زمان اجرای پیام خطا نمایش داده می‌شود (شکل139).

شکل ۱۳۹: پیام خطای نمایش داده شده پس از اجرای برنامه
شکل ۱۳۹ — پیام خطای نمایش داده شده پس از اجرای برنامه

مثال: در اولین خط کد شکل 140، تابع با یک پارامتر تعریف شده است. در خط ۴ هنگام فراخوانی، آرگومان آن ارسال نشده است، بنابراین از مقدار پیش‌فرض آن "Tehran" استفاده می‌شود. در خط ۵ تابع با آرگومان فراخوانی شده است. برنامه را نوشته و نتیجه را بررسی کنید. مقدار پیش‌فرض را تغییر دهید و برنامه را اجرا کنید.

شکل ۱۴۰
شکل ۱۴۰

صفحه ۶۷

مثال: در این مثال تابع با دو پارامتر تعریف شده که مقدار پیش‌فرض برای آنها وجود دارد. در هر بار فراخوانی آرگومان‌ها با روش‌های مختلف ارسال شده‌اند. برنامه را نوشته، نتیجه را بررسی کنید. مقدار پیش‌فرض را تغییر دهید و دوباره برنامه را اجرا کنید (شکل141).

شکل ۱۴۱
شکل ۱۴۱

مقدار بازگشتی تابع (Return Value)

تابع می‌تواند مقداری را محاسبه کند و به برنامه برگرداند تا بعداً از آن استفاده شود که به آن مقدار بازگشتی (Return Value) گفته می‌شود. بدون return تابع کار خودش را انجام می‌دهد (مثلاً چاپ می‌کند) ولی هیچ مقداری به بیرون برنمی‌گرداند و اگر بخواهید نتیجه تابع را در متغیر ذخیره کنید مقدار آن None می‌شود (شکل142).

شکل ۱۴۲
شکل ۱۴۲

مثال: با اجرای برنامه شکل143 مقدار 8 نمایش داده می‌شود. اما عدد8 ذخیره نشده و همچنین جای دیگری نمی‌توان از آن استفاده کرد. حالا برنامه را با استفاده از return تغییر داده و نتیجه را مشاهده کنید.

شکل ۱۴۳
شکل ۱۴۳

این بار: تابع عدد 8 را برگردانده و مقدار بازگشتی در متغیر result ذخیره می‌شود و می‌توان دوباره از آن استفاده کرد.

مثال: بدون استفاده از return فقط (price * count) محاسبه می‌شود و هیچ مقداری را به برنامه برنمی‌گرداند، پس با فراخوانی تابع total_ price (2, 200000) در متغیر x مقدار None ذخیره و با اجرای برنامه مقدار None هم چاپ می‌شود (شکل144).

شکل ۱۴۴
شکل ۱۴۴

صفحه ۶۸

مثال: با استفاده از return مقدار محاسبه‌شده به برنامه برگردانده می‌شود و می‌توان آن را در متغیر x ذخیره کرد و با چاپ متغیر x مقدار ذخیره‌شده، نمایش داده می‌شود (شکل145).

شکل ۱۴۵
شکل ۱۴۵

مثال: تابعی بنویسید که قیمت کل خرید را حساب کند و اگر تعداد خرید بیشتر از ۵ بود، 10٪ تخفیف بدهد. داخل تابع از if استفاده شده تا شرطی بررسی شود.

اگر شرط (count > 5) برقرار باشد مقدار با تخفیف برگردانده می‌شود.

اگر شرط برقرار نباشد، مقدار بدون تخفیف برگردانده می‌شود.

از return استفاده شده است تا نتیجه محاسبه شده به بیرون تابع برگردد و بتوان آن را چاپ یا ذخیره کرد (شکل146).

شکل ۱۴۶
شکل ۱۴۶

استفاده از حلقه در داخل تابع

استفاده از حلقه در داخل تابع به این منظور است که بتوانید دستورات مشخصی را چندین بار و به‌صورت خودکار، تا زمانی‌که شرط تعیین‌شده برقرار است یا تعداد دفعات مشخصی تکرار شوند، اجرا کنید. این کار باعث کاهش تکرار کد، افزایش خوانایی و بهینه‌سازی عملکرد تابع می‌شود. مثال: در این مثال، تابع تعریف شده اعداد طبیعی کوچک‌تر از 6 را چاپ می‌کند. برنامه را اجرا و نتیجه را مشاهده کنید (شکل147).

شکل ۱۴۷
شکل ۱۴۷

صفحه ۶۹

مثال: ابتدا تابع تعریف شده یک پارامتر به نام names دارد که انتظار می‌رود آرگومان‌های دریافتی آن لیستی از اسامی باشند (شکل148).

با حلقه for عناصر لیست را یکی‌یکی دریافت و به متغیر name اختصاص می‌دهد.

دستور print هم داخل حلقه اجرا شده و اسامی را جداگانه چاپ می‌کند.

قبل از فراخوانی تابع در اولین خط از برنامه، لیست students که شامل نام دانش‌آموزان است ایجاد می‌شود. سپس تابع با آرگومان students فراخوانی می‌شود. حلقه داخل تابع یکی‌یکی اسامی داخل لیست را چاپ می‌کند.

شکل ۱۴۸
شکل ۱۴۸