طراح سایتپایه یازدهم
دانلود کل سایت
فهرست درس‌ها

پودمان ۱: برنامه‌نویسی پایتون

شرط‌های ساده

صفحه ۲۲

دستور if

در زبان پایتون، دستور if ساده‌ترین و پرکاربردترین ابزار برای پیاده‌سازی ساختار شرطی است. این دستور یک عبارت منطقی را ارزیابی می‌کند که نتیجۀ آن می‌تواند True یا False باشد. اگر نتیجۀ شرط True باشد، بلوک کد مربوط به آن اجرا می‌شود و در غیر این صورت، این بلوک کد اجرا نخواهد شد.

نوع اول ساختارشرطی if

if condition:
      statement

جدول ۲

عملگر مقایسه‌ای

عملگر کاربرد
== مساوی است
!= مساوی نیست
< کوچک‌تر از
> بزرگ‌تر از
>= بزرگ‌تر یا مساوی
<= کوچک‌تر یا مساوی

شرط (condition): عبارتی منطقی است که نتیجۀ آن True یا False است.

دستورات (statements): دستوراتی هستند که فقط در صورت درست بودن شرط اجرا می‌شوند.

تورفتگی (Indentation): این دستورات باید با یک tab نسبت به دستور if جلوتر نوشته شوند.

عملگرهای مقایسه‌ای (Comparison Operators): این عملگرها برای مقایسه دو مقدار یا دو متغیر استفاده می‌شوند و نتیجه آنها همیشه یکی از دو مقدار True یا False است (جدول2).

عملگر مساوی (==): برای مقایسه دو مقدار یا دو تا متغیر استفاده می‌شود تا مشخص شود برابر هستند یا نه.

مثال: برنامه‌ای بنویسید که نام کاربر را دریافت کند. اگر نام واردشده برابر با مقدار admin باشد، پیام "welcome admin!" را نمایش دهد (شکل 51).

شکل ۵۱
شکل ۵۱

صفحه ۲۳

عملگر (!=): مقایسه می‌کند آیا دو مقدار نامساوی هستند یا نه؟

در برنامه زیر در ابتدا price = 120 است و شرط درصورتی‌که مقدار آن نامساوی با ۱۰۰ باشد برقرار شده و پیام "price is not true" را چاپ می‌کند (شکل52).

شکل ۵۲
شکل ۵۲

عملگرهای منطقی (Logical Operators)

جدول ۲

عملگرهای منطقی

عملگر کاربرد
and و
or یا
not نقیض

در برنامه‌نویسی، برای بررسی هم‌زمان چند شرط و تصمیم‌گیری دقیق‌تر از عملگرهای منطقی استفاده می‌شود. این عملگرها امکان ترکیب چند عبارت شرطی را فراهم می‌کنند و نتیجۀ آنها معمولاً یکی از دو مقدار درست (True) یا نادرست (False) است (جدول3).

عملگرهای منطقی معمولاً در کنار دستورات شرطی مانند if به کار می‌روند و به برنامه‌نویس کمک می‌کنند شرایط پیچیده‌تری را بررسی کند.

  1. عملگر and: این عملگر زمانی نتیجۀ درست (True) می‌دهد که تمام شرط‌ها درست باشند.

مثال: در این مثال با استفاده از عملگر منطقی and هم زمان دو شرط username == "admin" و password == "1234" بررسی شده است و اگر کاربر هر دو را درست وارد کند پیام login successful نمایش داده می‌شود. برنامه را نوشته و اجرا کنید (شکل53).

شکل ۵۳
شکل ۵۳

صفحه ۲۴

  1. عملگر or: این عملگر زمانی نتیجۀ درست (True) می‌دهد که حداقل یکی از شرط‌ها درست باشد. اگر هر دو شرط نادرست باشند، نتیجه نادرست خواهد بود.

مثال: در این برنامه شرط با عملگر or بررسی می‌شود؛ یعنی اگر کاربر نام روز Friday یا Thursday را وارد کند، پیام Holiday نمایش داده می‌شود (شکل54).

شکل ۵۴
شکل ۵۴
تصویر کتاب

نوع دوم ساختار شرطی if – else :

if condition :
       statements_if
else:
      statements_else

ساختار if-else زمانی استفاده می‌شود که بخواهید در صورت درست بودن شرط، یک کار و در غیر این صورت کار دیگری انجام شود.

condition: عبارتی منطقی که نتیجۀ آن True یا False است.

statements_if: دستوراتی که در صورت درست بودن شرط اجرا می‌شوند.

else: به معنی در غیر این صورت است. زمانی که شرط درست نباشد، برنامه وارد بخش else می‌شود و کدهای آن اجرا می‌گردد.

statements_else: دستوراتی که در صورت نادرست بودن شرط اجرا می‌شوند.

صفحه ۲۵

مثال: برنامه‌ای بنویسید که روزهای هفته را دریافت کرده و درصورتی‌که جمعه باشد، پیام " you are off" و در غیر این صورت "you have to go to school" نمایش داده شود.

به نظر شما اشکال کد شکل55 چیست؟ اگر کاربر عبارتی غیر از روزهای هفته وارد کند چه پیغامی چاپ می‌شود؟

شکل ۵۵
شکل ۵۵
تصویر کتاب

مثال: برنامه‌ای بنویسید که اعداد مابین ۰ و ۱۰ را دریافت کند، اگر عدد دریافت شده در این بازه بود، پیام "The number is valid" و در غیر این صورت پیام "The number is not valid" نمایش داده شود. در این مثال دو شرط به طور هم‌زمان بررسی می‌شود (شکل56).

شکل ۵۶
شکل ۵۶

صفحه ۲۶

مثال: برنامه‌ای بنویسید که کاربر وضعیت اتصال اینترنت و سرعت اینترنت را وارد کند، اگر وضعیت اتصال "yes" و سرعت " بزرگ‌تر یا مساوی3 " وارد شد، پیام " Internet is connected " چاپ شود و در غیر این صورت پیام "Internet is disconnect" چاپ شود (شکل57).

شکل ۵۷
شکل ۵۷
تصویر کتاب

مثال: برنامه‌ای بنویسید که اگر کاربر مهمان "guest" نبود، پیام "Welcome!" نمایش داده شود و در این صورت پیام "Access denied" نمایش داده شود.

not مقدار Boolean شرط را نقض می‌کند (شکل 58).

شکل ۵۸
شکل ۵۸

ترکیب دو عملگر and و or: در برنامه‌نویسی گاهی نیاز است بیش از یک شرط را با هم بررسی کرد. برای این کار می‌توان عملگرهای منطقی and و or را با هم ترکیب کرد.

مثال: برنامه‌ای بنویسید که نام کاربری و رمز عبور را دریافت کند و اگر نقش کاربر "teacher" یا "admin" بود و رمز واردشده برابر با "1234" باشد. پیام "Access allowed" و در غیر این صورت پیام "Access denied" چاپ شود (شکل 59).

شکل ۵۹
شکل ۵۹